२०४८ – २०५८ सालको राजनीतिवृतमा कोइरालाको इतिहास र चर्चित लाउडा, धमिजा काण्ड

Posted: April 4, 2010 in article आहा
Tags: ,

विवाद र चर्चाको बिच घेरिएको गिरिजा प्रसाद कोइरालाको संक्षिप्त जिवनी

नेपाली कांग्रेसको जग बसाल्ने कोइराला परिवारद्दय विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (वि.पि.) र गिरिजाप्रसाद कोइराला (जि.पि.) नेपाली कांग्रेसको मात्रै नभई नेपाली राजनीतिक इतिहासकै शिखर व्यक्तित्वहरु हुन् । पिताजी कृष्ण प्रसाद कोइरालाको जहानिया राणा शासन विरोधी कार्यक्रमलाई नजिकबाट नियालेका  यि दुई दाजुभाइ एकै राजनीतिक वातावरणमा हु्र्केपनि यिनिहरुबिच धेरै भिन्नता पाइन्छ । विपि राजनीतिसँगै साहित्य र दर्शनशास्त्रमा चाख राख्ने अर्थात उनको व्यक्तित्वमा विभिन्न चरित्र थिए भने गिरिजाको पक्षमा भने ‘सिंगल माइन्डेड’ – यानी मात्र राजनीति ।

हुन त विपि र गिरिजाको राजनीतिक विश्लेषण गर्ने हो भने वि.पि.आफ्नो आदर्श र विचारका कारण आजसम्म जिवितै छन् भने गिरिजा ६० दशकको लामो अनुभव र राजनीतिक वृतलाई आफ्नै वरिपरि घुमाउन सक्ने खुबिका कारण नेपाली राजनीतिका एक महान नेताका रुपमा लोकार्पित भए । तथापी आफ्नै दाजुसँगको तुलनात्मक राजनीतिक जिवनलाई नियाली हे्र्ने हो भने गिरिजा कैयन विवादित काण्डहरुको मुख्य जरोको रुपमा आरोपित छन् भने यता विपिका सिद्दान्त र दर्शन अझै पनि कांग्रेसको मेरुदण्डको रुपमा स्थापित रहिरहेका छन् ।
वि.सं. २००३ को विराटनगरको जुटमिलमा मजदुर आन्दोलन पश्चात राजनीतिक यात्राको थालनी गरेका गिरिजा २०३० जेठ २९ गतेको विमान अपहरणका नाइके समेत हुन् । मोरंग जिल्ला सभापति हुदै २०३३ मा कांग्रेसको महामन्त्रीको पदभार सम्हालेका उनि २०४८ सालमा जननिर्वाचित सरकारका प्रथम प्रधानमन्त्रि हुन् । २०४८ सालसम्मको राजनितिक जीवनमा मात्र कांग्रेसी नेताका रुपमा चर्चित गिरिजा प्रधानमन्त्रि पश्चात २०५६ सालसम्म अनेकौ काण्ड र प्रकरणको विवादमा तानिइरहे । २०४९ सालको धमिजा काण्ड होस् वा २०५७ सालको लाउडा प्रकरण या सानातिना अन्य राजनीतिक तथा आर्थिक अनिमियताका आरोपहरु – चर्चित तर पुर्णत विवादित व्यक्तित्वको रुपमा उनि चिनिए  । अचानक २०६१ माघ १९ को राजा ज्ञानेन्द्रको शाही कु लाई आफ्नो बिग्रिएको छविलाई सपार्ने एक सशक्त माध्यमका रुपमा लिएका गिरिजाले समयको सहि मुल्याकंन गर्दै माओवादीलाई शान्ति र राष्ट्रिय सहमतिको मुलधारमा ल्याई एक अभिभावकको रुपमा दर्शाउन सफल रहे र जीवनको उत्तरार्धमा सम्पुर्ण दलहरुका राजनेताको रुपमा उदयमान रहे ।
A history of Nepal by John Whelpton
नेपाली राजनीतिक इतिहासका अध्येता र ‘ए हिस्ट्री अफ नेपाल’ का लेखक जोन ह्वेल्पटन आफ्नो लेखमा लेख्छन “राजतन्त्रको अवसान हुनुमा माओवादी र कोइराला भन्दा पनि राजदरबार हत्याकाण्ड र ज्ञानेन्द्रको क्रियाकलाप बढी जिम्मेवार छन् । नारायणहिटी दरबारकाण्ड र ज्ञानेन्द्रको शाही कदमले नेपाली जनता राजतन्त्रको विकल्पको रुपमा भौतारिइ तत्कालिन सात दल र माओवादीको १२ बुँदे सहमतिको समर्थक भइ जनआन्दोलनमा सहभागी भएका हुन् । विरेन्द्रको वंशनाश नभएको भए सायद मुलुकमा अहिले गणतन्त्र आउने थिएन ।” (२०६६ चैत १६ – नागरिक ) 
नेपालको राजनीतिक इतिहास पल्टाउदै जाने हो भने २००७ सालमा त्रिभुवनको पालामा जहाँनिया राणा शासनको पतनसँगै मौलाएको प्रजातन्त्र २०१७ सालमा  राजा महेन्द्रको शाही कु सँगै ओरालो लागेको देखिन्छ ।

३० बर्षे पञ्चायति शासन विरुद्द छेडिएको २०४६ सालको आन्दोलनले (विरेन्द्र) बहुदलिय व्यवस्था त ल्यायो नै साथै भष्ट्राचार र कुशासनको अव्यवस्थित राजनीति पनि सँगसँगै ल्यायो । दलिय स्वार्थ र दलहरुको सत्ता प्राप्तिको दाउपेच तथा नेताहरुको कमिसनको चलखेल ४६ सालको प्रजातन्त्र पुन: बहालीको ६ बर्षे अवधिमा यति विध्न बढेर जनमानसमा उदांगो भयो कि नेपाली समाजको एक ठुलो हिस्सा हतियार उठाउन प्रेरित भयो । संवैधानिक राजतन्त्र निर्मुल पार्नु ,२०४६ सालको संविधानलाई खारेज गर्नु र जनगणतन्त्रको स्थापना गर्नु आदि उद्देश्य लिएको त्यो जत्था थियो – माओवादी । वि.सं. २०५२ सालमा डा. बाबुराम भट्टराईद्दारा गठित उक्त मोर्चाले सरकारसँग भारतसँगका विधमान असमान सन्धिहरु खारेज गर्नुपर्ने,  राजाका सबै अधिकार र सुविधा कटौती गर्नुपर्ने , संविधानसभाका माध्यमबाट नयाँ संविधान बनाउनु पर्ने , पुँजीवादीहरुको सम्पति राष्ट्रियकरण गर्नुपर्ने तथा नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गर्नुपर्ने  अन्यथा सशस्त्र संघर्ष गर्न बाध्य हुने उल्लेख गरी माग राख्यो । तर त्यतिबेलाको सरकारले यी मागहरु वेवास्ता गर्यो फलस्वरुप माओवादीको पूर्णत गठन र जनयुद्दको प्रारम्भ भयो । २०४८ देखि २०५१ सम्म तत्कालिन सरकारमा गिरिजा प्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्रिका रुपमा थिए । तत्कालिन राज्य सरकारको अदुरदर्शिता र विवेकशुन्य विचारकै कारण नेपाल १० बर्षे लामो जनयुद्दमा फस्न पुग्यो ।
वि. सं. २०५१ देखि २०५६ बिचको पाँचबर्षे अवधिमा छिटो छिटो गठबन्धन सरकार बन्ने र परिवर्तन हुने भैरह्यो । कुर्सीको खिचातानीमा व्यस्त दलहरुको अविवेकीपु्र्ण चेतनाको कारण माओवादिले भित्रभित्रै ठुलो संगठनको रुपमा आफुलाई बढाउने पर्याप्त समय पायो । फलत:देशका भौतिक पूर्वाधारहरु नष्ट हुदै विकासको काम ठप्प प्राय रहे  र भष्ट्राचार र कुव्यवस्थाको कुचक्रमा पहिले देखि फसिरहेको देश अन्तत:  गृहयुद्द र अस्थिर राजनीतिको चपेटामा अल्झिरह्यो ।
२०४६ सालदेखिकै राजनीतिक इतिहासलाई पुन: विश्लेषण गर्ने हो भने तत्कालिन समयमा तत्कालिन शाही नेपाल वायुसेवा निगम (शानेवानि)लाई लक्षित गरी कैयौ भष्ट्राचार भएको पाइन्छ । बहुदलिय व्यवस्थापछिको सबैभन्दा पहिलो र ठुलो भष्ट्राचार काण्ड हो – २०४९ सालको धमिजा काण्ड
तत्कालिन प्रधानमन्त्रि गिरिजाप्रसाद कोइरालाको पालामा भारतिय मुलका एक बेलायती नागरिक दिनेश धमिजाको फेयर कम्पनिलाई  राष्ट्रिय ध्वजाबाहक शानेवानीका टिकट पुरै युरोपभरि बेच्नको लागी एजेन्ट नियुक्त हुनेगरी सम्झौता गरियो । टेण्डर आव्हान नै नगरी किन सम्झौता गरियो र युरोपभरि एउटै व्यक्तिलाई किन टिकट बेच्नका लागी एकाधिकार प्रदान गरियो भन्ने सम्बन्धमा प्रश्न उठाइए  र उक्त कुरा एक विवादको विषय बन्न पुग्यो ।  पत्रपत्रिकामा छापिएका रिपोर्ट अनुसार सुजाता र उनका जर्मन पति नोवर्ट जोष्टको विशेष सिफारिसमा  बिना प्रतिस्पर्धा उक्त सम्झौता भएको दावी छ । २०५८ सालमा दामोदर गौतमको अध्यक्षतामा गठित उच्चस्तरिय सुझाव प्रतिवेदन अनुसार तत्कालिन सरकारको सो निर्णयले निगमलाई ३९ करोड ५० लाखको नोक्सान भएको उल्लेख छ ।
धमिजा प्रकरणको एक बर्ष नबित्दै २०५० सालमा शानेवानिका दुई बोइगं विमानलाई कौडीको भाउमा जर्मनीमा बेचेको अर्को आरोप कोइराला सरकारलाई लाग्यो । पछिसम्म पनि युरोपमा उडिरहेका ति दुवै विमान मात्र १२ करोड रुपैयामा बेचिएका थिए । चालु अवस्थामा रहेका विमान बिक्रि गर्ने त्यसबखतको निर्णयको पछाडि गिरिजा र उनकि पुत्री सुजाताको हात रहेको आशंका गरिइन्छ ।
बर्षेनि जहाज मर्मतदेखि इन्जिन मर्मतमा समेत अनियमितता हुने शानेवानि कमिसनको दर्हो चलखेलका कारण बिस्तारै धराशायी बन्दै गयो । त्यसमा अझ टेवा दियो – २०५७ सालको अर्को बहुचर्चित लाउडा प्रकरणले । स्मरण रहोस् , २०५६ – २०५८ मा त्यतिखेर पनि गिरिजा प्रसाद कोइराला नै प्रधानमन्त्रि रहेका थिए ।
२०५७ सालमा भाडामा लिइएको अष्ट्रियाको लाउडा एयरलाइन्सको जहाजले निगमलाई करौडौको घाटा बोकायो । चाइना साउथ वेस्ट एयरलाइन्सको बोइगं ७५७ सिरिजको मध्यम आकारको जहाज भाडामा चलाइरहेको निगमले उक्त जहाजको समयसिमा एक बर्षको लागी बढाएकै बखत लाउडा एयरलाइन्सको बोइगं ७६७ सिरिजको ठुलो जहाज भाडामा लिइयो । पर्याप्त यात्री नभैरहेको अवस्थामा ७५७ सिरिजको एउटा विमान हुँदाहुँदै ७६७ सिरिजको अर्को ठुलो विमान किन ल्याइयो  भनि तत्कालिन सरकार विवादमा मुछियो ।
लाउडामा ३८ करोडको अनियमितता भएको र उक्त भष्ट्राचारमा तत्कालिन प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइराला सहित पर्यटन तथा नागरिकमन्त्री तारणिदत्त चटौतको प्रमुख संग्लनता भएको अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले आफ्नो प्रतिवेदनमा उल्लेख गरेको थियो ।
अख्तियार आयोगका तत्कालिन प्रमुख आयुक्त सुर्यनाथ उपाध्यायद्दारा लिखित ” अख्तियारमा ६ बर्ष ” पुस्तक भन्छ ” लाउडामा गिरिजा कोइराला पनि संग्लन रहेको “
निगमका एक अधिकारीलाई उधृत गर्दै छापा माध्यम लेख्छ – ” लाउडा सुनियोजित रुपमा कमिसन खानकै लागी ल्याइएको थियो “
निगमका साथै कोइराला सरकारद्दारा केहि कारखानाहरुमा पनि आर्थिक तथा राजनैतिक अनियमितता गरिएको भनी त्यसबखतका संचारमाध्यमका मुखपृष्टहरुमा चर्चाको विषय बनिरहे । नाफामा चलिरहेको बाँसबारी छाला जुत्ता कारखाना (चिन सरकारद्दारा निर्मित)लाई भारतिय सल्लाहमा कोइरालाले २०४९ सालमा निजिकरण गर्ने नाउँमा झण्डै २१ करोडको कारखाना मात्र २ करोड ( जबकी कारखानाको जग्गाकै मूल्य २ करोडको थियो )  मुल्यमा भारतियलाई नै बेचेको समाचारले देशव्यापी चर्चा पायो ।
भृकुटी कागज कारखाना २५ करोडमा बेचिएको,हेटौडा कपडा उधोग बन्द गराइको जस्ता विवादहरुले सत्ताधारी कांग्रेसी सरकार निकै आलोचित बन्न पुगेको थियो ।
गिरिजा २०४६ को जनआन्दोलनपछि सबैभन्दा बढी सत्तामा सरकार प्रमुखको हैसियतमा रहेका व्यक्तित्व हुन् । चार चार पटक प्रधानमन्त्री भइ राष्ट्रको निम्ति केहि गरेर देखाउने पर्याप्त स्रोत , समय र साधन हुँदाहुँदै पनि  देशले केही फड्को मारेको नेपाली जनताले आभाष गर्न पाएनन् । जहाँसम्म नेपाली समाजको विकास जस्तै सञ्चारमाध्यम, यातायात सुविधा, शिक्षामा आमुल परिवर्तनका कुरा छन् ति भनेका समयको वहावसँगै भएका विकासक्रम हुन् । राज्यले केहि गर्ने अठोट लिएर अगाडि बढ्न सकेको भए नेपालको प्रगति द्रुत गतिमा अवश्य हुने थियो भन्नेमा दुइमत छैन् ।
गिरिजालाई लक्षित गर्दै इन्टरनेटमा एउटा साइट लेख्छ , ” उनको सत्ता मोह यति थियो कि जब जब उनि सत्ता बाहिर हुन्थे तब सरकार परिवर्तन गर्न  र मुलुकमा अनेकौ अस्थिरताको तुँवालो फैलाउनमै केन्द्रित रहन्थे  “
वाम (कम्युनिष्ट)राजनीतिका कटु आलोचक र २०४८-५८ साल सम्मको राजनीतिक वृतमा अनेकौ काण्डहरुका विवादास्पक व्यक्तित्व गिरिजा जीवनको अन्तिम क्षणमा सबै वाम पार्टीहरुसहित सम्पुर्ण दलहरुको साझा तथा सर्वमान्य नेता बन्न सफल भए , जसको श्रेय निश्चयनै उनको स्पष्ट वाक शैली , निडर स्वभाव र राजनीतिमा अत्याधिक झुकावलाई नै जान्छ ।
Koirala in the protest Janaandolan -2
लेखकको निजि विचार लिने हो भने कोइराला एक अदम्य साहस भएका राजनीतिका कुशल खेलाडी थिए – तर मात्र राजनीतिको लागी । राज्य र जनताको लागी विकासका खाका कोर्न प्रशस्त मौका पाएर पनि त्यो स्तरमा काम गर्न नसकेको साक्षि उनको प्रधानमन्त्री रहदाको इतिहास छ ।  २०६२-६३ को जनआन्दोलन -२ लाई सफलतापूर्वक डोर्याइ विभिन्न कोणमा विभाजित दलहरुलाई एकै बिन्दुमा समेटी एक वृहत शान्ति प्रकिया मार्फत राष्ट्रलाई गणतन्त्रको दिशामा हिडाउने कोइरालाको युगान्तकारी कदम वास्तवमै साहसिक र सराहनिय थियो । माओवादीलाई बहुदलिय प्रतिस्पर्धामा उतारेर राजतन्त्रलाई जरैसमेत उखेली गणतन्त्रलाई स्थापित गर्न कोइरालाले खेलेको अग्रणी भुमिकाले नै उनको राजनीतिक जीवनमा एकाएक नाटकिय परिवर्तन ल्यायो ।
२०४८ देखि २०५८ सम्मको राजनीतिक इतिहासमा धमिलिएको छविलाई समयको सही मुल्यांकन गर्दै २०६२-६३ को जनआन्दोलन -२ मा सफल नेतृत्व र अभिभावत्कपूर्ण व्यवहार निर्वाह गर्दै जीवनको उत्तरार्धमा बिग्रिएको इमेजलाई स्वच्छ पार्न सहि कुटिलता जानेका गरिजा प्रसाद कोइरालाको देहावसान (२०६६ चैत ७) सँगै नेपाली राजनीतिक आकाशमा गिरिजा झै निडर , आत्मविश्वासी र हक्की स्वभावका अर्को राजनीतिज्ञको आश नेपाली समाजले सदैव गर्ने छ ।
नोट :- मरेपछि प्रंशसा गर्ने हाम्रो बानीले कतै हामीले गिरिजासँग सम्बन्धित कैयौं आलोचनात्मक राजनीतिक पाटोलाई पाखा त लगाईरहेका छैनौ ??भावी पुस्ताले युगपुरुष भनी चिनिएका पुर्व प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालासँग सम्बन्धित विवादहरु पनि जान्न पाउन भन्ने हेतुले उनको सबैभन्दा विवादित २०४८-५८ सालको राजनीतिक परिवेशलाई कोट्याइएको हो । ताकी भावी पुस्ताले गिरिजाको सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पक्ष केलाउदै आफै निर्णय गर्न सकुन भन्ने यस लेखको निजि आशय रहेको छ ।

Leave a Reply using mail or your social media FB, Twitter etc.

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s